Trong hoạt động kinh doanh, hợp đồng là nền tảng pháp lý quan trọng để xác lập quyền, nghĩa vụ và ghi nhận chi phí. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp ký kết những hợp đồng chỉ mang tính hình thức, không phản ánh đúng bản chất giao dịch thực tế. Loại hợp đồng này được gọi là hợp đồng giả cách (hay giao dịch dân sự giả tạo).
Rủi ro từ hợp đồng giả cách không chỉ dừng ở việc bị loại chi phí thuế mà còn dẫn đến tranh chấp dân sự, xử phạt hành chính, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự nếu nhằm mục đích trốn thuế hoặc chiếm đoạt tài sản.Vậy hợp đồng giả cách là gì? Làm thế nào để nhận diện? Và doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ mình?
Hợp đồng giả cách là gì?
Theo Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015, khi các bên xác lập giao dịch dân sự một cách giả tạo nhằm che giấu một giao dịch dân sự khác thì giao dịch giả tạo bị vô hiệu, còn giao dịch bị che giấu vẫn có hiệu lực (trừ khi giao dịch đó cũng vô hiệu theo quy định của pháp luật). Trường hợp giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba thì toàn bộ giao dịch vô hiệu.
Nói tóm lại, hợp đồng giả cách là hợp đồng được lập ra với hình thức hợp pháp, nhưng không nhằm thực hiện đúng nội dung ghi trong hợp đồng, mà để che giấu một giao dịch khác hoặc phục vụ mục đích khác.
Vì sao doanh nghiệp vẫn sử dụng hợp đồng giả cách?
Trong thực tế, loại hợp đồng này thường được sử dụng vì:
- Muốn hợp thức hóa chi phí để giảm thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) hoặc khấu trừ thuế GTGT.
- Che giấu giao dịch chuyển nhượng vốn, cổ phần.
- Né tránh các điều kiện pháp lý nghiêm ngặt của một loại giao dịch (như chuyển nhượng bất động sản).
- Tránh thuế chuyển nhượng bất động sản hoặc lách quy định về điều kiện kinh doanh.
Tuy nhiên, cách làm này ngày càng rủi ro cao vì cơ quan thuế và tòa án tập trung đánh giá bản chất giao dịch thay vì chỉ nhìn vào hình thức giấy tờ.
Rủi ro pháp lý khi ký hợp đồng giả cách
Bị tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc một phần
Khi bị xác định là giả cách, hợp đồng có thể bị tòa án tuyên vô hiệu. Hậu quả:
- Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận (theo Điều 131 BLDS 2015).
- Không được bảo vệ quyền lợi theo nội dung hợp đồng.
- Dễ phát sinh tranh chấp kéo dài, tốn kém.
Bị loại chi phí và truy thu thuế
Trong lĩnh vực thuế:
- Chi phí từ hợp đồng giả cách bị loại khỏi chi phí được trừ khi tính thuế TNDN.
- Không được khấu trừ thuế GTGT.
- Cơ quan thuế có quyền dựa vào dòng tiền, chứng từ thực tế để đánh giá bản chất → truy thu thuế, phạt chậm nộp và phạt vi phạm hành chính.
Nguy cơ xử phạt hành chính hoặc truy cứu hình sự
Nếu hợp đồng giả cách nhằm:
- Trốn thuế (theo quy định Luật Quản lý thuế).
- Chiếm đoạt tài sản.
- Rửa tiền.
Doanh nghiệp và cá nhân liên quan có thể bị xử lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi), dẫn đến trách nhiệm hình sự thay vì chỉ phạt hành chính.
Cách nhận diện hợp đồng giả cách
Doanh nghiệp có thể tự kiểm tra qua các dấu hiệu sau:
Nội dung hợp đồng không phù hợp với thực tế
- Ghi hợp đồng tư vấn nhưng không có báo cáo, tài liệu bàn giao, sản phẩm cụ thể.
- Không có bằng chứng công việc đã thực hiện (email, biên bản họp, tài liệu kỹ thuật).
Dòng tiền thiếu logic
- Thanh toán lòng vòng qua nhiều tài khoản cá nhân.
- Chuyển khoản rồi rút tiền mặt ngay sau đó.
- Thanh toán không khớp với nội dung hợp đồng.
Giá trị giao dịch bất thường
- Giá quá cao/thấp so với thị trường mà không có cơ sở định giá, báo giá, khảo sát.
- Không có lý do kinh tế hợp lý.
Đối tác thiếu năng lực thực hiện
- Bên cung cấp không có nhân sự, ngành nghề phù hợp hoặc cơ sở vật chất.
- Không có lịch sử hoạt động liên quan đến nội dung hợp đồng.
Phân biệt với hợp đồng không chặt chẽ
Không phải mọi hợp đồng có sai sót đều là giả cách:
- Thiếu điều khoản, phụ lục . Điều này chỉ là sơ sài, có thể bổ sung hoặc điều chỉnh.
- Sai sót kỹ thuật thì có thể sửa chữa. Chỉ khi mục đích thực sự khác hoàn toàn với nội dung thể hiện trong hợp đồng, mới bị coi là giả cách.
Doanh nghiệp cần làm gì để tránh rủi ro?
Đảm bảo hợp đồng phản ánh đúng bản chất giao dịch: Ghi rõ nội dung công việc, phạm vi chi tiết. Đồng thời có tài liệu bàn giao, biên bản nghiệm thu cụ thể.
Lưu trữ đầy đủ hồ sơ thực hiện: Email trao đổi, biên bản họp, báo cáo công việc, hình ảnh, tài liệu kỹ thuật, chứng từ liên quan.
Kiểm tra kỹ năng lực đối tác: Xem ngành nghề đăng ký, tình trạng hoạt động, lịch sử pháp lý, tránh giao dịch với doanh nghiệp “ma” hoặc rủi ro cao.
Không dùng hợp đồng để “hợp thức hóa” dòng tiền: Nguyên tắc quan trọng: Không ký hợp đồng sau khi đã chuyển tiền chỉ để giải trình thuế. Đây là dấu hiệu rủi ro lớn nhất.
Hợp đồng giả cách có thể mang lại lợi ích ngắn hạn (như giảm thuế tạm thời), nhưng rủi ro pháp lý và thuế về lâu dài là cực kỳ nghiêm trọng. Trong bối cảnh cơ quan quản lý ngày càng chú trọng bản chất giao dịch (thay vì chỉ hình thức giấy tờ), doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống hợp đồng minh bạch, trung thực, phản ánh đúng hoạt động kinh doanh thực tế.